ViziLite Plus - Informacje dla lekarzy

Co to jest rak jamy ustnej?

Rak jamy ustnej to rak występujący w obrębie warg (dotyczy zwykle dolnej wargi), wewnętrznej części jamy ustnej, tylnej ściany gardła, migdałków lub ślinianek. Rozwija się częściej u mężczyzn niż u kobiet, najczęściej
u osób po czterdziestce. Głównym czynnikiem ryzyka jest palenie w skojarzeniu ze spożywaniem znacznych ilości alkoholu.

Jeżeli rak jamy ustnej nie zostanie wykryty wystarczająco wcześnie, może on wymagać zabiegu chirurgicznego, radioterapii i(lub) chemioterapii. Może też prowadzić do śmierci - pięcioletnie przeżycie obserwowane jest u około 50% chorych.* Ponieważ złe rokowanie częściowo przynajmniej spowodowane jest niewychwyceniem wczesnych objawów, wykrywanie raka jamy ustnej stanowi czynnik decydujący o powodzeniu jego leczenia.

Jakie są objawy raka jamy ustnej?

Ponieważ nie zawsze jesteśmy w stanie wychwycić najwcześniejsze objawy raka jamy ustnej, ważną rolę odgrywają regularne kontrole zarówno u dentysty,
jak i lekarza. Dentysta jest osobą posiadającą odpowiednie przeszkolenie do wykrywania wczesnych sygnałów ostrzegawczych sugerujących raka jamy ustnej. Oprócz jednak okresowych wizyt kontrolnych, powinieneś zgłosić się do dentysty, jeżeli zauważysz którykolwiek z poniższych objawów:
• bolesną zmianę w obrębie warg, dziąseł lub wewnętrznej części jamy ustnej, która łatwo krwawi i nie chce się zagoić
• wyczuwalny językiem guzek lub zgrubienie w obrębie policzka
• utratę czucia lub drętwienie w obrębie jamy ustnej
• białe lub czerwone plamki na dziąsłach, języku
lub we wnętrzu jamy ustnej
• trudności z żuciem lub przełykaniem pokarmów
• bolesność lub niewyjaśniony ból w obrębie jamy ustnej, bądź uczucie, że coś utknęło w gardle bez widocznej przyczyny
• obrzęk szczęki lub żuchwy powodujący złe dopasowanie protezy
• zmianę głosu
Jak mogę zapobiec rozwojowi raka jamy ustnej?
Jeżeli jeszcze nie palisz ani nie żujesz tytoniu, nie zaczynaj! Używanie tytoniu odpowiedzialne jest za 80 do 90 procent przypadków raka jamy ustnej.**
Palenie - związek pomiędzy paleniem
a rakiem płuca i chorobami serca jest niezaprzeczalny1. Palenie wpływa ponadto negatywnie na ogólny stan zdrowia, utrudniając zwalczanie zakażeń i proces dochodzenia do zdrowia po urazach czy zabiegach chirurgicznych. W przypadku młodzieży palenie może prowadzić do zahamowania wzrostu i innych problemów rozwojowych. Wielu palaczy stwierdza, że gorzej rozpoznaje zapachy i smaki w czasie kiedy nie palili. Ich oddech staje się nieprzyjemny, a szkliwo zębów ulega przebarwieniu.

Za każdym razem, jak zapalasz papierosa, narażasz ponadto zdrowie jamy ustnej na ryzyko. Palenie papierosów, fajki lub cygar znacznie zwiększa ryzyko powstania raka krtani, wnętrza jamy ustnej i przełyku. Ponieważ tak wiele osób nie jest świadomych wczesnych objawów lub objawy te ignoruje, rak jamy ustnej często ulega rozprzestrzenieniu zanim zostanie wykryty.

Żucie tytoniu - osoby przewlekle żujące tytoń narażeni są na 50-krotnie większe ryzyko rozwoju raka jamy ustnej niż pozostałe osoby.
Najlepiej unikać palenia papierosów, cygar, fajki, żucia tytoniu i zażywania tabaki. Osoby zaprzestające używania tytoniu, nawet jeżeli czynią to po wielu latach stosowania, znacznie zmniejszają swoje ryzyko zachorowania na raka jamy ustnej. Przewlekłe i(lub) intensywne spożywanie alkoholu również zwiększa ryzyko raka, przy czym wyjątkowo duże ryzyko stwarza łączne stosowanie tytoniu
i alkoholu.

Jak leczy się raka jamy ustnej?

Po postawieniu rozpoznania zespół specjalistów (w tym specjalista chirurgii szczękowo-twarzowej i dentysta) opracowują plan leczenia dostosowany do potrzeb indywidualnego pacjenta. Zwykle konieczny jest zabieg chirurgiczny, po którym pacjenta poddaje się radio-
i chemioterapii. Ważne jest zgłoszenie się do dentysty, który zna się na zmianach, jakie leczenie to może wywołać w obrębie jamy ustnej.

Za każdym razem, kiedy spożywasz jedzenie lub napoje zawierające cukier lub skrobię, bakterie bytujące w płytce nazębnej wytwarzają kwas, który przez 20 minut lub dłużej atakuje twoje zęby. Aby ograniczyć uszkodzenie szkliwa, ogranicz liczbę przekąsek i napojów spożywanych pomiędzy posiłkami. Jeśli jednak już jesz przekąski, wybieraj pożywne artykuły, takie jak ser, surowe warzywa, jogurt naturalny lub owoce.
Jakich należy spodziewać się objawów ubocznych radioterapii w obrębie jamy ustnej?
U wielu osób poddawanych radioterapii zmian występujących w obrębie głowy i szyi dochodzi do podrażnienia śluzówki jamy ustnej, suchości w jamie ustnej, trudności w połykaniu i zmian odczuwanego smaku. Napromienianie zwiększa też ryzyko próchnicy - dlatego też jest bardzo ważne, aby osoby te szczególnie dobrze dbały o zęby, dziąsła i gardło w okresie radioterapii.

Regularnie rozmawiaj z prowadzącym cię onkologiem i dentystą o wszelkich ewentualnych problemach w obrębie jamy ustnej, jakie pojawią się u ciebie przed radioterapią, podczas niej i po jej zakończeniu. Jeszcze przed rozpoczęciem napromieniania w obrębie głowy i szyi dowiedz się od swojego dentysty, jak możesz zapobiec ewentualnym objawom ubocznym radioterapii w obrębie jamy ustnej przed, w trakcie i po jej zastosowaniu.
Jak mogę dbać o zdrowie jamy ustnej już podczas leczenia?
Pamiętaj o tym, aby po każdym posiłku zęby szczotkować szczoteczką z miękkim włosiem i nitkować je codziennie. Unikaj mocno przyprawionych i twardych potraw, jak surowe warzywa, suche krakersy i orzechy. Unikaj również tytoniu i alkoholu. Aby utrzymywać stały poziom nawilżenia jamy ustnej żuj gumę do żucia bez cukru lub jedz cukierki.

Przed zgłoszeniem się na radioterapię powiadom swojego dentystę i umów się na dokładną kontrolę. Poproś swojego dentystę, aby skonsultował się z onkologiem nadzorującym twoją radioterapię jeszcze przed jej rozpoczęciem.

Rokowanie

Rokrocznie wzrasta ilość osób u których wykrywany jest rak jamy ustnej. Ilość nowych przypadków na całym świecie ocenia się na ok. 500 tysięcy rocznie.
Czynnikiem w największym stopniu decydującym o powodzeniu terapii jest wczesne wykrycie nowotworu. Rak jamy ustnej wykryty we wczesnym stadium rozwoju daje szansę przeżycia na poziomie 80-90%. Niestety, większość przypadków wykrywanych jest zbyt późno, a śmiertelność w tym przypadku jest wysoka i wynosi 50% u osób, u których wykryto nowotwór w okresie 5 lat od postawienia diagnozy. Połowa osób jest więc skazana na śmierć, w ciągu 5 lat od momentu postawienia diagnozy. Niezmiernie ważne jest więc poznanie wszystkich czynników ryzyka występowania nowotworów w obrębie jamy ustnej, oznak i symptomów, dostępnych badań i konieczności stosowania szeroko pojętej profilaktyki.

Czynniki ryzyka
Wiek i płeć
Często jako czynnik ryzyka rozwoju raka jamy ustnej wskazywano wiek powyżej 40 lat. U tych pacjentów dochodzi bowiem do zmian biochemicznych i biofizycznych w procesie starzenia się komórek, co sprzyja ich zezłośliwieniu. Prawdopodobne jest także osłabienie układu odpornościowego, które postępujące wraz z wiekiem. Rak jamy ustnej częściej rozwija się u mężczyzn niż u kobiet.
Palenie i żucie tytoniu
Substancje zawarte w dymie tytoniowym są główną i bezpośrednią przyczyną rozwoju raka jamy ustnej. Palenie jest także bardzo ważnym czynnikiem ryzyka rozwoju raka krtani, gardła i płuc. 75% osób ze zdiagnozowanym rakiem jamy ustnej to palacze. Tytoń to numer jeden na liście czynników ryzyka u osób, które ukończyły 50. rok życia.
Ryzyko rozwoju raka jamy ustnej znacząco zwiększa się w przypadku, gdy łączy się ze sobą jednoczesne używanie tytoniu i spożywanie wyrobów alkoholowych. Działanie substancji rakotwórczych z dymu papierosowego jest wzmacniane przez działanie alkoholu. Osoby, które piją alkohol i palą tytoń są aż 15 razy bardziej narażone na rozwój choroby niż nie stosujący wyżej wymienionych używek.
Używanie wyrobów tytoniowych prowadzi także do rozwoju chorób periodontologicznych, raka trzustki, pęcherza moczowego, przewlekłych chorób serca i układu oddechowego.
Nie tylko palenie tytoniu, ale także jego żucie zwiększa znacząco ryzyko rozwoju raka jamy ustnej. By w pełni ograniczyć negatywne działanie tego czynnika, najlepiej całkowicie zrezygnować z kontaktu z wszelkimi produktami tytoniowymi, także pod postacią np. tabaki.
Alkohol
Przewlekłe i intensywne spożywanie napojów alkoholowych, szczególnie wysokoprocentowych zwiększa ryzyko wystąpienia raka jamy ustnej. Szacuje się, że rozwój 2 do 4% wszystkich przypadków nowotworów spowodowany jest nadmierną konsumpcją alkoholu.
Zaobserwowano bardzo silny związek pomiędzy piciem alkoholu a występowaniem raka górnego odcinka przewodu pokarmowego. Alkohol jest bezpośrednią przyczyną rozwoju raka jamy ustnej, przełyku i gardła. Niemal 50% przypadków raka jamy ustnej, gardła i krtani wiąże się z nadmiernym piciem. W przypadku innych nowotworów, alkohol wywiera pośredni wpływ na ich rozwój poprzez nasilenie procesów rakotwórczych. Naukowcy podejrzewają, że alkohol ma związek z powstawaniem zmian nowotworowych w obrębie wątroby, sutka i jelita grubego.
Wirus HPV
Wirus ludzkiego brodawczaka (HPV - human papilloma virus) wpływa na rozwój nowotworów jamy ustnej, szczególnie w jej tylnich częściach (ustna część gardła, język, części migdałków). Wirus jest transmitowany pomiędzy partnerami w czasie trwania aktu seksualnego. Odmiana wirusa zwana HPV16 jest bezpośrednią przyczyną rozwoju raka jamy ustnej a także raka szyjki macicy (90% przypadków), penisa, odbytnicy. W młodszej grupie wiekowej, u niepalących osób, potwierdzonym czynnikiem ryzyka jest wirus HPV.

Czynniki fizyczne

Istnieje także fizyczny czynnik ryzyka w postaci promieniowanie ultrafioletowego. Może ono być przyczyną rozwoju raka wargi, jak również nowotworów skóry w innych lokalizacjach. Do czynników fizycznych zaliczyć można także bezpośrednie oddziaływanie na tkanki ostrych obiektów, tj. źle dopasowana proteza zębowa, stałe drażnienie języka ostrymi krawędziami zębów.

Diagnostyka

Jednym z największych problemów diagnostyki raka jamy ustnej jest to, że nowotwór ten jest niezauważany przez samych pacjentów we wczesnych stadiach rozwoju, najczęściej też jego rozwojowi nie towarzyszą dolegliwości bólowe. Ból pojawia się relatywnie późno, dlatego też chorzy zgłaszają się do lekarza z zaawansowanymi postaciami choroby.
Szczególnie ważne miejsce w diagnozowaniu nowotworów w obrębie jamy ustnej zajmują dentyści, którzy mogą poszukiwać niebezpiecznych zmian w jamie ustnej podczas rutynowych kontroli w gabinecie stomatologicznym.
Badanie wzrokiem i dotykiem ma na celu wykrycie ewentualnych zmiany w strukturze anatomicznej jamy ustnej - guzów, szczelin czy owrzodzeń. Oprócz tego, lekarze poszukują obszarów o odmiennym zabarwieniu - białawym lub silnie zaczerwienionych. Inne symptomy to bryła lub masa wyczuwana językiem, trudności w przełykaniu, mowie, żuciu, chrypka trwająca od dłuższego czasu lub jakiekolwiek drętwienia w okolicy twarzowej i jamie ustnej. Sygnałem ostrzegawczym może być także jednostronny ból twarzy lub ucha.
W celu postawienia dokładnej diagnozy, lekarze kierują swoich pacjentów na wykonanie biopsji, a także dokonują prostego badania obrazowego przy pomocy urządzenia o nazwie VELscope. Zdjęcie rentgenowskie oraz tomografia komputerowa i magnetyczny rezonans jądrowy mogą również okazać się niezbędne do określenia umiejscowienia i rozległości obszarów objętych procesem chorobowym.
Ważne jest, by diagnoza była postawiona jak najszybciej, znacznie zwiększa to szansę na wyleczenie.